Kto wymyślił książki? Od pierwszej biblioteki po wirtualny księgozbiór
W dzisiejszych czasach umiejętność czytania i pisania jest czymś, co często uznajemy za oczywiste. Żyjemy otoczeni słowem pisanym, przez co łatwo zapomnieć, że jeszcze stosunkowo niedawno większość ludzi nie potrafiła ani czytać, ani pisać. Może zastanawiasz się, kto wynalazł książki i jak narodził się przemysł wydawniczy?
Rozwój technologii sprawił, że rola internetowych twórców książek stała się kluczowa w upowszechnianiu literatury. Choć tradycyjne, papierowe książki wciąż mają swoich wiernych fanów, w latach 2020. obserwujemy dynamiczne przejście od papieru do wirtualnych bibliotek. Teraz możesz wymienić swoją ciężką kolekcję książek na poręczną wirtualną półkę, która zmieści się w kieszeni – i to bez utraty jakości! Od starożytnych zwojów po cyfrowe dokumenty dostępne dla każdego – to niesamowite osiągnięcie, a tempo technologicznego rozwoju wciąż rośnie.
Zacznijmy jednak od początku i wspólnie prześledźmy historię książek!
Historia książek
Książki w erze prehistorii
Historia, w swojej definicji, to wszystko, co zostało zapisane. Książki są zatem jej fundamentem, a okres prehistorii kończy się wraz z pojawieniem się źródeł pisanych. Książki powstały w momencie, gdy ludzie zaczęli spisywać swoje myśli i idee, umożliwiając ich przekaz innym. Zadając pytanie, kto wynalazł książki, najpierw musimy odpowiedzieć, kto wynalazł pismo – a wiele cywilizacji dokonało tego niezależnie od siebie.
Na początku książki nie przypominały współczesnych kodeksów, które kojarzymy z tym pojęciem. Powstawały jako zwoje papirusu lub święte teksty wyryte na glinianych tabliczkach. Niestety, tylko nieliczne z tych starożytnych artefaktów przetrwały do naszych czasów.
W starożytności papierowe książki były czymś nieznanym; Egipcjanie i inne cywilizacje korzystały z papirusowych zwojów. Później autorzy zaczęli używać pergaminu – materiału wytwarzanego z delikatnej skóry młodych zwierząt. Na wynalezienie prasy drukarskiej i drukowanych książek trzeba było jednak poczekać całe tysiąclecia...
Ręcznie kopiowane książki w starożytności
Historia książek nierozerwalnie łączy się z historią pisma. Przez długi czas pismo pełniło jedynie funkcję pomocniczą – wiedza i opowieści żyły przede wszystkim w ludzkim głosie. Poematy, legendy czy teksty religijne były zapamiętywane i przekazywane ustnie z mistrza na ucznia, czy to w świątyniach, czy wśród bardów. Tylko bardziej zaawansowane kultury opanowały sztukę czytania i pisania, dokumentując święte teksty na trwałych nośnikach. Wiele z tych dokumentów powstało na wypadek, gdyby kapłani nie byli dostępni, a ludzie wierzyli, że ludzka pamięć jest bardziej niezawodna niż spisane znaki.
W tamtych czasach większość ludzi nie potrafiła czytać ani pisać. W starożytnym Egipcie była to umiejętność zarezerwowana dla skrybów i kapłanów, którzy pieczołowicie przepisywali religijne teksty, używając hieroglifów. Książki stały się sposobem na przechowywanie wiedzy – a hieroglify początkowo przedstawiały obrazy symbolizujące słowa, a później sylaby. Na przykład znak oznaczający „wołu” był używany w słowach zawierających tę sylabę. Przez wieki system pisma starożytnego Egiptu pozostawał zagadką, aż do chwili, gdy hieroglify zostały wreszcie odszyfrowane.
Przez wiele wieków starożytni Egipcjanie przechodzili przez różne systemy pisma. Aby stworzyć bardziej efektywny system publikacji ksiąg i przyspieszyć proces czytania, inne cywilizacje musiały opracować bardziej płynne metody zapisu. Na przykład chiński system pisma do dziś opiera się na sylabach, a wiele ideogramów stworzonych w czasach starożytnych jest wciąż w użyciu! W innych miejscach rozwijano alfabetyczne systemy zapisu, w których symbole odpowiadały poszczególnym dźwiękom (lub ich blisko spokrewnionym wariantom).
W starożytnym Rzymie zaczęto tworzyć pierwsze, masowo produkowane książki. Specjalnie wykształceni, piśmienni niewolnicy byli szkoleni w przepisywaniu tego, co słyszeli od osoby czytającej na głos, na zwój papirusu. Choć metoda ta nie była wolna od wad, stanowiła pierwszy przykład przemysłu wydawniczego i odegrała istotną rolę w zachowaniu wielu ważnych dzieł, które przetrwały do naszych czasów.
Pierwsze biblioteki
Przez wieki pismo uważano za coś świętego, a dostęp do książek mieli jedynie przedstawiciele uprzywilejowanych elit. Większość ludzi w ogóle nie czytała - ani dla przyjemności, ani w celach edukacyjnych. Jednak starożytni Grecy, znani również jako Hellenowie, odegrali kluczową rolę w zmianie tej kultury książki. Zaczęli dokumentować takie poematy jak "Iliada" i "Odyseja". Cenili edukację młodych mężczyzn i starali się szerzyć umiejętność czytania i pisania wśród wolnych obywateli.
Od Sokratesa po Arystotelesa, filozofowie i poeci pozostawili po sobie wiele ważnych dzieł. W wiekach późniejszych arabscy uczeni kopiowali te prace, a chrześcijańscy mnisi również przyczynili się do ich zachowania, chroniąc je przed zapomnieniem.
Dążenie do wiedzy i ochrona zapisanych dzieł stopniowo doprowadziły do powstania pierwszych bibliotek. Te wczesne biblioteki stały się miejscami, gdzie idee mogły się rozprzestrzeniać, a książki zaczęły docierać poza wąskie grono elit.
Klasycznym przykładem jest Biblioteka Aleksandryjska w starożytnej Grecji, stworzona z myślą o gromadzeniu i ochronie zapisanych dzieł. Założona w III wieku p.n.e., ta imponująca instytucja miała na celu zebranie całej wiedzy świata pod jednym dachem. Uczeni, badacze i ciekawi świata ludzie przybywali do tej słynnej biblioteki, by odkrywać jej ogromne zbiory zwojów i rękopisów. W wielu miejscach powstawały także pierwsze prywatne biblioteki, zakładane w domach zamożnych patronów i uczonych.
W późniejszych wiekach średniowieczne biblioteki przechowywały kopie starożytnych zwojów, pisma religijne oraz niektóre prace z zakresu proto-naukowej filozofii przyrody. Klasztory utrzymywały swoje biblioteki, ale także bogaci ludzie posiadali własne zbiory. Biblioteka Malatestiańska, założona w 1452 roku w Cesenie, na terenie dzisiejszych Włoch, uważana jest za pierwszą publiczną bibliotekę, co było efektem rozkwitu renesansowej kultury książki i edukacji. W świecie islamskim wiele publicznych bibliotek było otwartych dla każdego, by propagować edukację religijną.
Ewolucja książek w średniowieczu
Gdy świat starożytny odchodził w przeszłość, zwoje stopniowo ustępowały miejsca kodeksom – stronom oprawionym pomiędzy okładkami, znacznie bliższym formie książki, jaką znamy dzisiaj. Kodeksy ułatwiały przeglądanie, a nawet w dzisiejszej erze cyfrowej pozostają standardową formą książki. Czytanie stało się także łatwiejsze, gdy interpunkcja stała się powszechna – teksty rzymskie były często pisane ciągłym strumieniem, bez znaków takich jak kropki czy znaki zapytania.
W średniowiecznej Europie wiedza świecka nie cieszyła się dużym zainteresowaniem. Niemniej jednak, dzięki wytrwałej pracy mnichów-kopistów, wiele świeckich pism starożytnych filozofów i poetów przetrwało próbę czasu. Żyjąc w odosobnieniu z dala od reszty społeczeństwa, mnisi poświęcali swoje życie modlitwie, nauce i pracy fizycznej. Jednym z ich najbardziej imponujących osiągnięć było tworzenie pięknie ilustrowanych manuskryptów iluminowanych, zwłaszcza dzieł religijnych, takich jak Biblia czy komentarze teologiczne.
Wraz z pojawieniem się uniwersytetów w średniowiecznej Europie wzrosło zapotrzebowanie na książki - wiele z nich kopiowano głównie dla studentów. Oprócz wiedzy religijnej i teologicznej, studenci musieli zgłębiać klasyków, w tym dzieła uznanych starożytnych autorytetów, takich jak Arystoteles czy Sokrates. W pewnym sensie, proces wydawniczy zaczął kształtować się na długo przed wynalezieniem prasy drukarskiej.
Uczeni arabscy odegrali kluczową rolę w zachowaniu ogromnej ilości wiedzy starożytnej oraz jej przekazaniu do Europy, często za pośrednictwem żydowskich kupców. Wraz z uczonymi, takimi jak Awicenna, świat islamski przekazał Europie także cyfry arabskie, które ostatecznie zostały zaadaptowane. Europa nauczyła się również wytwarzania papieru – techniki rozwiniętej w Chinach, która dotarła na kontynent kilka wieków później.
Wynalezienie prasy drukarskiej
Druk całkowicie zrewolucjonizował sposób przekazywania wiedzy i umożliwił masową produkcję książek. Pierwsze metody drukarskie pojawiły się w Chinach, gdzie już w II wieku n.e. stosowano druk drzeworytniczy. Tekst lub obrazy były wycinane w drewnianych blokach, tuszowane, a następnie odbijane na papierze, co pozwalało na wielokrotne kopiowanie. „Diamentowa Sutra”, święty tekst buddyjski, uznawana jest za pierwszą książkę wydrukowaną na świecie, na wiele wieków przed Biblią Gutenberga.
Już w XI wieku w Chinach rozwinięto ruchomy druk, który znacznie przyspieszył i ułatwił proces drukowania. Podczas gdy średniowieczna Europa wciąż polegała na ręcznie przepisywanych manuskryptach, Chińczycy produkowali tysiące książek rocznie. Dzięki możliwości przestawiania i ponownego użycia znaków drukowanie stało się szybsze i bardziej wydajne. Takie pomysły stworzyły podstawy tego, co później wdrożył Gutenberg w Europie.
W XV wieku Johannes Gutenberg, niemiecki złotnik i wynalazca, wprowadził do Europy prasę drukarską z ruchomą czcionką. Choć dokładna data pozostaje nieznana, pierwsze książki drukowane powstały przed 1501 rokiem. Wynalazek Gutenberga zrewolucjonizował produkcję książek, umożliwiając szybsze i tańsze powielanie tekstów. Jego prasa drukarska wykorzystywała metalowe czcionki, które można było układać, tuszować i odbijać na papierze, co znacznie usprawniło proces w porównaniu do żmudnego przepisywania ręcznego. Pierwszą wydrukowaną książką była Biblia w łacińskim tłumaczeniu. Oprócz Biblii Gutenberga, w Europie drukowano także inne teksty religijne, które później przyczyniły się do rozwoju reformacji protestanckiej.
Nie minęło dużo czasu, zanim zaczęto drukować książki inne niż religijne. Świecki rynek wydawniczy rozkwitł – publikowano książki historyczne, bajki, kalendarze i encyklopedie. W ciągu kolejnych dwóch stuleci wskaźnik alfabetyzacji w Anglii wzrósł z około 10% do około 60%. Wydawnictwo Oxford University Press, związane z renomowaną uczelnią, zaczęło drukować książki nie tylko dla studentów. W krajach islamskich, ze względu na specyficzny system pisma i opór religijnych skrybów, ruchoma czcionka arabska została wprowadzona dopiero w XVIII wieku.
Rozkwit przemysłu wydawniczego oraz rewolucja przemysłowa wymusiły odejście od pergaminu na rzecz papieru. Papier to naturalny materiał – osy budują swoje gniazda z przeżutego drewna. Co istotne, wynalezienie nowych papierni parowych umożliwiło produkcję masową, dzięki czemu książki stały się dostępne nawet dla zwykłych ludzi.
Pod koniec XIX wieku nastąpił kolejny przełom w technologii druku wraz z wynalezieniem maszyny linotypowej. Linotyp autorstwa Ottmara Mergenthalera znacznie przyspieszył pracę, umożliwiając operatorom "pisanie" całych linii tekstu na klawiaturze, które maszyna odlewała w metalu jako pojedyncze paski tekstu. W połączeniu z prasami napędzanymi parą proces składania tekstu stał się znacznie szybszy i mniej pracochłonny.
Branża wydawnicza w nowoczesnej erze
W XIX wieku coraz więcej ludzi potrafiło czytać i pisać, głównie dzięki rozwijającym się systemom edukacji. Jednym z ważnych wynalazków tego okresu była maszyna do pisania, która znacznie ułatwiła tworzenie i drukowanie dokumentów.
Lata 70. i 80. XX wieku przyniosły rozwój komputerów osobistych. Pojawiły się edytory tekstu i drukarki, które całkowicie zmieniły sposób tworzenia dokumentów. Dzięki oprogramowaniu do edycji tekstu użytkownicy mogli pisać, edytować i formatować swoje teksty na komputerze. Komputerowe edytory tekstu zaczęły również pełnić funkcję oprogramowania DTP, umożliwiając samodzielne pisanie i drukowanie książek. Dzięki powielaczom lub urządzeniom Xerox można było rozprowadzać własne książki lub ziny niemal wszędzie.
Wraz z rozwojem publikacji desktopowych i wirtualnych bibliotek online w XXI wieku, te zmiany stały się dostępne dla szerokiego grona odbiorców. Teraz każdy mógł projektować i składać swoje książki, czasopisma, newslettery oraz inne publikacje za pomocą oprogramowania do publikacji desktopowych, a następnie jednym kliknięciem opublikować je online. To otworzyło rynek wydawniczy na nowe możliwości, znacznie ułatwiając i obniżając koszty publikacji zarówno dla autorów, jak i małych wydawnictw. Więcej o podstawach self-publishingu przeczytasz w naszym przewodniku.
Kolejnym przełomem tego okresu było wprowadzenie hipertekstu. Hipertekst pozwolił na nielinearne poruszanie się między połączonymi ze sobą treściami, co uczyniło informacje bardziej dostępnymi i łatwiejszymi do znalezienia. Dzięki temu czytelnicy mogli szybko przechodzić między sekcjami lub rozdziałami, odnajdując potrzebne informacje w mgnieniu oka.
Internet zrewolucjonizował sposób tworzenia i sprzedaży książek. Dzięki niemu koszty produkcji, magazynowania i dystrybucji spadły znacząco. Autorzy mogą teraz samodzielnie publikować swoje dzieła w formie cyfrowej i docierać do czytelników na całym świecie, omijając tradycyjne wydawnictwa. Platformy e-commerce i internetowe rynki zbytu jeszcze bardziej ułatwiły sprzedaż i dystrybucję książek cyfrowych oraz drukowanych na żądanie, co zwiększyło dostępność literatury i dało czytelnikom ogromny wybór.
Projekt Gutenberg, nazwany na cześć niemieckiego wynalazcy druku, ma na celu zachowanie książek w domenie publicznej w formie cyfrowej. Dzięki takim inicjatywom można śmiało powiedzieć, że Internet to największa biblioteka świata – większa niż British Library czy Library of Congress.
Narodziny książek cyfrowych
E-booki stały się nieodłącznym elementem współczesnej kultury czytelniczej, całkowicie zmieniając sposób, w jaki ludzie konsumują treści pisane. Jednym z liderów rynku e-booków jest Amazon, który dzięki popularnemu czytnikowi Kindle i swojej platformie e-booków zrewolucjonizował dostęp do książek. E-booki oferują czytelnikom wiele korzyści, w tym możliwość przenoszenia całej wirtualnej biblioteki w jednym urządzeniu.
Choć e-booki istniały już przed Kindlem, na rynku dostępnych było wiele podobnych urządzeń. Książki w formacie cyfrowym mogą występować np. w formacie EPUB lub MOBI, który jest dedykowany dla Kindle. Więcej na ten temat znajdziesz w naszym poradniku czym jest EPUB.
Oprócz samego czytnika, platforma e-booków Amazona otworzyła drzwi dla niezależnych autorów, umożliwiając im dotarcie do szerokiego grona odbiorców. Dzięki Kindle Direct Publishing (KDP) pisarze mogą samodzielnie publikować i dystrybuować swoje e-booki, co znacząco ułatwia początkującym twórcom debiut na rynku. W efekcie czytelnicy zyskali ogromny wybór książek z niemal każdego gatunku.
Kolejnym krokiem w rozwoju cyfrowego czytelnictwa były platformy, takie jak Publuu, które wprowadziły koncepcję interaktywnych flipbooków. Te dynamiczne publikacje oferują bardziej angażujące doświadczenie czytelnicze. Choć nadal są dostępne online, przypominają bardziej przeglądanie prawdziwej książki niż tradycyjnego e-booka (zobacz przykład poniżej).
Przykład interaktywnego flipbooka od Publuu
Zobacz więcej przykładów flipbooków online
Dzięki flipbookom e-booki zyskały nowe życie dzięki interaktywnym funkcjom, takim jak osadzone wideo, animowane GIF-y, klikalne linki i interaktywne animacje. Co więcej, działają one płynnie na różnych urządzeniach – komputerach, tabletach i smartfonach. Taka dostępność sprawia, że czytelnicy mogą cieszyć się bogatą treścią i interaktywnymi funkcjami w dowolnym miejscu i czasie.
Nowy rodzaj biblioteki – Wirtualna półka
Najświeższą innowacją w świecie książek jest bez wątpienia Wirtualna półka. Dzięki niej wydawcy i autorzy mogą stworzyć cyfrową bibliotekę, która naprawdę przypomina dobrze zorganizowaną kolekcję, a nie tylko folder z plikami. Na platformie Publuu możesz wybrać styl półki, dostosować układ i zaprezentować swoje flipbooki w sposób spójny z marką i estetyką.
Zamiast zwykłej listy linków, otrzymujesz coś, co przypomina elegancką półkę z książkami. Wydawcy mogą swobodnie przesuwać okładki, wybierać układ oraz dodawać tło czy motyw, który idealnie oddaje zamierzony styl.
Wirtualna Półka to nie tylko efektowna prezentacja flipbooków, ale także wygodny sposób na dostęp do całej kolekcji. Czytelnicy mogą z łatwością przeglądać półkę, oglądać okładki i wybierać flipbooki, które chcą zgłębić. Dzięki intuicyjności obsługi, użytkownicy chętniej klikają, otwierają flipbooki i spędzają więcej czasu na eksplorowaniu dostępnych zasobów.
Na ten moment to tutaj kończy się ta historia – ale możemy śmiało stwierdzić, że kolejny rozdział jest dopiero pisany.
Podsumowanie
Od glinianych tabliczek po e-booki – historia książek to opowieść pełna przełomów i transformacji. Ludzie od wieków udoskonalali sposoby rejestrowania, kopiowania i przekazywania wiedzy – od tabliczek i tekstów sakralnych przez wynalezienie druku, aż po nowoczesne formy. Biblioteki stały się ośrodkami nauki, a kodeks zastąpił zwoje, sprawiając, że książki stały się łatwiejsze w obsłudze, przeglądaniu i czytaniu.
Druk umożliwił masową produkcję książek, dzięki czemu stały się bardziej dostępne, a coraz więcej ludzi nauczyło się czytać. Następnie internet i e-booki zrewolucjonizowały czytelnictwo – książki można teraz zdobyć w mgnieniu oka. Narzędzia, takie jak Publuu, wynoszą cyfrowe czytanie na nowy poziom dzięki interaktywnym flipbookom – łatwym w obsłudze jak e-booki, ale oferującym wrażenia zbliżone do tradycyjnego przewracania stron.
Choć tradycyjne książki wciąż cieszą się popularnością, przyszłość literatury bez wątpienia będzie multimedialna, łącząc muzykę, tekst i grafikę na ekranie komputera.
Może Cię również zainteresować:
10 kreatywnych pomysłów na komiksy
Jak stworzyć książkę z przepisami? Kompletny przewodnik
